CESARZE RZYMSCY

Przez prawie cały okres istnienia Cesarstwa Rzymskiego, tzn. od 27 roku p.n.e. do 476 roku n.e., władzę w państwie posiadali kolejni cesarze rzymscy. W okresie istnienia czterech wielkich dynastii rzymskich nie mamy większych problemów z prawidłowym uszeregowaniem władców.

Kłopoty pojawiają się, jednak po śmierci ostatniego członka rodu Sewerów (Aleksandra Sewera) w 235 roku n.e. Wówczas nastąpił kryzys państwowości rzymskiej. Cesarstwo nawiedzane było przez plagi i najazdy obcych wojsk. Ponadto imperium rozdzierane było przez wewnętrzne spory i wojny domowe. Ambitni dowódcy byli masowo wybierani na cezarów przez swoją armię lub sami się takimi kazali nazywać. Sprawowali władzę nad swoimi dominiami, nie uznając władzy zwierzchniej cesarza w Rzymie. Byli to uzurpatorzy, których było wielu i, o których będę się starał stopniowo uzupełniać tabelę. Ich oznaczyłem czerwonym kolorem. Cezarów z kolei, czyli potencjalnych następców tronu oznaczyłem na zielono. Tabela nie jest kompletna, ale wynika to ze złożoności dziejów późnego cesarstwa. Tak więc dokładna hierarchizacja panowania wszystkich władców zarówno tych legalnie wybranych, jak i tych samozwańczych jest więc bardzo trudna.

W 395 roku n.e. dochodzi do oficjalnego podziału Cesarstwa Rzymskiego na: zachodnie i wschodnie. Skupiał się będę w poczcie na władcach zachodnich, choć nie wykluczam dodania w przyszłości władców wschodnich do 476 roku n.e. Uważam że wówczas udałoby się zachować ciągłość chronologiczną i dziejową.

Niektórzy za pierwszego cesarza uważają Juliusza Cezara– jest to jednak błędne założenie. Cezar po pokonaniu Pompejusza w wojnie domowej obwołał się dyktatorem, a nie został cesarzem. Mimo że faktycznie dzierżył władzę i był najważniejszą postacią w życiu publicznym Rzymu nie ogłosił się imperatorem (lub nie zdążył) z obawy o wybuch niepokojów w państwie. Większość społeczeństwa wciąż była negatywnie nastawiona do jednowładztwa po dziesiątkach lat monarchii. Cezarowi udało się, poprzez przyjęcie nieograniczonej terminowo dyktatury, ominąć kontrowersyjny temat. Ostatecznie Cezar dążący do ograniczenia praw senatu, zginął z ręki zasłużonych doradców, senatorów: Brutusa i Kasjusza oraz reszty zgromadzonych.

Po jego śmierci doszło do kolejnej wojny domowej, którą wygrał jego adoptowany syn Oktawian August, który następnie w 27 roku p.n.e. ogłosił się princepsem. Uznaje się to wydarzenie za początek Cesarstwa Rzymskiego. Oktawian swoim panowaniem daje także początek pierwszej dynastii władającej Rzymem.

DYNASTIA JULIJSKO-KLAUDYJSKA

WŁADCA	CZAS PANOWANIA	KRÓTKI OPIS
Oktawian August	27 p.n.e. – 14 n.e.	Założyciel dynastii julijsko-klaudyjskiej. Pozornie nie zmienił on ustroju republikańskiego, lecz skupił w swym ręku całą faktyczną władzę, zostając pierwszym senatorem i najwyższym kapłanem. Otrzymał od senatu tytuł August (Boski). Przeprowadził wiele skutecznych reform oraz poszerzył granice Imperium.
Tyberiusz	14 – 37 n.e	Pasierb Oktawiana, adoptowany przez cesarza. Był to człowiek podejrzliwy, ale zdolny wódz i administrator. Bojąc się o swoje życie wytoczył szereg procesów o obrazę majestatu, kończących się wyrokami śmierci. Ostatecznie osiadł na wyspie Capri, wydając rozkazy korespondencyjnie.
Kaligula	37 – 41 n.e	Na początku zaniechał procesów o obrazę majestatu, wkrótce jednak rozpoczął rządy bardzo okrutne, żądając dla siebie czci boskiej. Zginął zamordowany przez spiskowców.
Klaudiusz	41 – 54 n.e	Stryj Kaligulii, wyniesiony na tron przez pretorianów. Był to człowiek o zainteresowaniach naukowych. Wykazał duże zdolności jako władca. Wzmocnił władzę cesarską, rozszerzył biurokrację, mieszkańcom prowincji szeroko nadawał obywatelstwo rzymskie. Zbudował nowy port w Ostii i akwedukt w Rzymie.
Neron	54 – 68 n.e	W polityce kierował się głównie wskazówkami wyzwoleńców. Kiedy w 64 roku n.e. spłonął Rzym, wrogie cesarzowi stronnictwa w senacie zaczęły rozpowszechniać podejrzenia, jakby to Neron rozkazał podpalić miasto. Popełnił samobójstwo, kiedy w Hiszpanii cesarzem ogłosił się Galba.

DYNASTIA FLAWIJSKA

WŁADCA	CZAS PANOWANIA	KRÓTKI OPIS
Wespazjan	69 – 79 n.e.	Założyciel dynastii flawijskiej. Po pokonaniu Witeliusza zostaje wybrany na cesarza. Towarzyszył cesarzowi Klaudiuszowi w podboju Bretanii w latach 40-tych. Stłumił powstanie żydowskie wraz z synem. Rozpoczął budowę amfiteatru rzymskiego –Koloseum.
Tytus	79 – 81 n.e.	Syn Wespazjana. Zakończył wojnę żydowską (66 – 70 n.e.)burząc Jerozolimę. Za jego panowania nastąpiła erupcja Wezuwiusza, a w efekcie zniszczone zostało miasto Pompeje oraz Herkulanum. Wsławił się jako reformator i dobry cesarz.
Domicjan	81 – 96 n.e.	Brat Tytusa. Dokończył budowę Koloseum i rozpoczął organizowanie tam igrzysk. Wprowadził rządy autokratyczne. Powszechnie stosował terror. Został zabity w zamachu pretoriańskim.

DYNASTIA ANTONINÓW

WŁADCA	CZAS PANOWANIA	KRÓTKI OPIS
Nerwa	96 – 98 n.e.	Założyciel dynastii Antoninów. Był znacznie łagodniejszym cesarzem od poprzednika. Uwolnił więźniów oskarżonych o zdradę, zabraniając na przyszłość wnoszenia takich oskarżeń. Przywrócił skonfiskowane majątki, wzmocnił znaczenie senatu. Adoptował młodego dowódcę Trajana, walczącego w Germanii.
Trajan	98 – 117 n.e.	Genialny reformator. Znamy go choćby z kolumny Trajana, która powstała na cześć jego zwycięstw. Utworzył nowe prowincje: Dację, Arabię, Armenię, Mezopotamię i Asyrię. Zwyciężył Persów w wojnie w latach 114 – 117 n.e. Za swoje osiągnięcia otrzymał tytuł „Najlepszy” – Optimus.
Hadrian	117 – 138 n.e.	Znawca sztuki. Zreformował system podatkowy, złagodził prawa dotyczące niewolników, wydał instrukcje prawne dla pretorów (edykt wieczysty). Stłumił powstanie w Jerozolimie w latach 132 – 135 n.e.
Cejoniusz Kommodus	136 – 138 n.e.	Cezar, adoptowany przez Hadriana i mianowany na następcę. Plany cesarza zburzyła nieoczekiwana śmierć Kommodusa.
Antoninus Pius	138 – 161 n.e.	Usynowiony przez Hadriana, rządził cesarstwem po jego śmierci. Wsławił się stłumieniem powstania Brytów i wzniesieniem Muru Antoninusa, który powstał 142 roku n.e. w Szkocji. Okres jego panowania, to czas pomyślności i pokoju często zwany Pax Romana. Jego rządy oraz rządy Marka Aureliusza są schyłkiem wielkości Rzymu.
Lucjusz Werus	161 – 169 n.e.	Był bratem adopcyjnym Marka Aureliusza. Współrządził imperium razem z Aureliuszem do swojej śmierci.
Marek Aureliusz	161 – 180 n.e.	Jego rządy to okres nieustających wojen. W swoich”Rozmyślaniach” zawarł myśl, iż uważa że jego rządzy przyniosły tylko śmierć i ofiary, bez większego dobra dla państwa. Głównymi wrogami Rzymu były plemiona germańskie i Partowie. Był dobrym dowódcą, odnoszącym spektakularne zwycięstwa. Nazywany filozofem na tronie, przetrwał w pamięci jako znany przedstawiciel stoicyzmu. Był bratem adopcyjnym Werusa i współrządził z nim do jego śmierci w 169 roku n.e.
Awidiusz Kasjusz	175 n.e.	Uzurpator w Syrii i Egipcie.
Kommodus	180 – 192 n.e.	Jego rządy były okrutną tyranią. Porównywany do Kaliguli. Został zamordowany w wyniku spisku, w którym brała udział jego kochanka Marcja.

ROK PIĘCIU CESARZY

WŁADCA	CZAS PANOWANIA	KRÓTKI OPIS
Pertynaks	styczeń – marzec 193 n.e.	Pertynaks (lub Pertinaks) rządził od stycznia do marca 193 roku n.e. Został zamordowany przez pretorianów, którzy wcześniej wynieśli go na tron. Za życia był ekwitą. Sławę zdobył podczas kampanii Aureliusza.
Didiusz Julianus	marzec – czerwiec 193 n.e.	Uzurpator w Rzymie. Jako wpływowy i bogaty senator, po zamordowaniu Pertinaksa uzyskał godność cesarską, wyniesiony na tron przez pretorianów. Panował jeszcze krócej niż Pertinaks. Opuszczony przez wszystkich został zamordowany.
Gajusz Pescenniusz Niger	193 – 194 n.e.	Uzurpator na Wschodzie. Na tron wyniesiony przez legiony wschodnie. Prawie jednocześnie (13 kwietnia 193 roku n.e.) wojska naddunajskie powołały na cesarza Septymiusza Sewerusa. W tym czasie Sewer uzyskał poparcie praktycznie wszystkich legionów naddunajskich i nadreńskich. Będąc jednak niepewnym sytuacji w Italii i na wschodzie zawarł sojusz z namiestnikiem Brytanii: Klodiuszem Albinem, pretendującym też do władzy cesarskiej. Został on mianowany oficjalnym następcą Septymiusza z pominięciem jego dwóch synów. Sewerus rozprawił się z pretorianami rozpuszczając ich oddziały i formując nowe ze swoich weteranów. Wyruszył na wschód przeciwko Pescenniuszowi, którego ostatecznie pokonał i zabił w 195 roku n.e.
Klodiusz Albinus	196 – 197 n.e.	Uzurpator w Brytanii i Galii. Obwołany cesarzem przez wojska Brytanii i wielkich właścicieli ziemskich w Gali i Hiszpanii. Zawiązał strategiczny sojusz z Sewerem, gdzie Albin stał się prawowitym następcę Septymiusza. Po śmierci Nigera do kolejnej wojny domowej doszło właśnie między dotychczasowymi sojusznikami. Do ostatecznego starcia między nim a Sewerusem doszło 19 lutego 197 roku n.e. pod Lugdunum, kiedy to zwyciężył Sewerus, a Klodiusz popełnił samobójstwo.

DYNASTIA SEWERÓW

WŁADCA	CZAS PANOWANIA	KRÓTKI OPIS
Septymiusz Sewer	193 – 211 n.e.	Założyciel dynastii Sewerów. Dnia 13 kwietnia 193 roku n.e. wojska naddunajskie powołały go na cesarza. W latach 197 – 199 n.e. pokonał króla Partów w wojnie partyjskiej i utworzył na zdobytych terenach nową prowincję Mezopotamię. Stworzył trzy nowe legiony zwane syryjskimi. Za jego rządów, wbrew ponad dwustuletniej tradycji, pod Rzymem stacjonował legion (II Syryjski). Mianował swojego syna Karakallę współimperatorem.
Geta	211 – 212 n.e.	Współrządził z bratem i ojcem w latach 209-211 n.e. i z bratem Karakallą w latach 211-212 n.e. Zamordowany z rozkazu Karakalli, zmarł w objęciach matki.
Karakalla	211 – 217 n.e.	Współrządził z ojcem, a po jego śmierci z bratem Getą. Po zamordowaniu współrządcy został samodzielnym cesarzem rzymskim. W 212 roku n.e. nadał obywatelstwo rzymskie wszystkim mieszkańcom Imperium. Despotyczny i okrutny. Chciał połączyć Cesarstwo Rzymskie z imperium Partów.
Makrynus	217 – 218 n.e.	Z pochodzenia był Berberem i nigdy nie zasiadał w Senacie. Krótkie sprawowanie władzy, nie mogło określić jakim był naprawdę władcą. Zginął w bitwie z buntownikami.
Diadumenian	218 n.e.	Syn cesarza Makrynusa. Był współcesarzem od 218 roku n.e. Został zabity razem z ojcem tego samego roku.
Heliogabal	218 – 222 n.e.	Obwołany został cesarzem przez żołnierzy. Zabił swoją matkę Julię w 222 roku. Podobno był nieślubnym synem cesarza Karakalli. Słynął ze swoich homoseksualno-orgiastycznych zachowań.
Aleksander Sewer	222 – 235 n.e.	Adoptowany przez Heliogabala. Próbował zmienić politykę wewnętrzną kraju, dzieląc się władzą z senatem. W rządach wspomagał go dobrze znany ówcześnie prawnik Ulpian. Po zawarciu ugody w 235 roku n.e. z Germanami, został zamordowany przez własnych żołnierzy. Po jego śmierci nastąpił długi okres kryzysu.

KRYZYS PAŃSTWA

WŁADCA	CZAS PANOWANIA	KRÓTKI OPIS
Maksymin Trak	235 – 238 n.e.	Objął władzę przy pomocy pretorianów. Mimo że żołnierze wybrali w Germanii Werusa. Jego władanie spotkało się z niezadowoleniem mieszkańców Afryki Północnej, w wyniku czego wybuchł bunt, poparty przez Senat. Powstanie przeniosło się potem do Italii. Trak został zabity w Rzymie przez własnych żołnierzy. Czasy od początków rządów Maksymina (235 roku n.e.) do początków rządów Dioklecjana (284 roku n.e.) są nazywane ciemnymi dziesięcioleciami.
Werus Maksymus	236 – 238 n.e.	Cezar od 236 roku n.e. Syn Maksymina Traka, zabity wraz z ojcem w 238 roku n.e.
Kwartynus	235 n.e.	Uzurpator na Wschodzie.
Gordian I	238 n.e.	Został wybrany przez zbuntowaną przeciwko cesarzowi Maksyminowi Trakowi arystokrację prowincji Afryki. Ze względu na zaawansowany wiek współrządził z synem Gordianem II. Panował przez 21 dni.
Gordian II	238 n.e.	Współrządził wraz z ojcem Gordianem I. Zginął broniąc Kartaginy w beznadziejnej walce milicji z doborowymi legionami rzymskimi pod wodzą Capellianusa.
Balbin	238 n.e.	W wyniku rewolty obwołany cesarzem Rzymu w 238 roku n.e. razem z Pupienem. Zostali zamordowani po 3 miesiącach. Władali wspólnie 99 dni.
Pupien	238 n.e.	W wyniku rewolty obwołany cesarzem Rzymu w 238 roku n.e. razem z Balbinem. Zostali zamordowani po 3 miesiącach. Władali wspólnie 99 dni.
Gordian III	238 – 244 n.e.	W latach 242 – 243 n.e. odzyskał od Persów Syrię i Mezopotamię. Zabity przez Filipa Araba, prefekta pretorianów.
Sabinian	240 n.e.	Uzurpator.
Filip I Arab	244 – 249 n.e.	Zabił Gordiana, aby zostać cesarzem. Nie zasłynął żadnym dokonaniem.
Filip II	247 – 249 n.e.	Tytuł cezara otrzymał w 244 roku n.e. (w roku tym jego ojciec Filip I przejął władzę), tytuł augustus zaś w 247 roku n.e. (miał wtedy 10 lat).
Sylbannakus	244 – 249 n.e.	Uzurpator.
Pakacjan	248 n.e. (?)	Uzurpator w Mezji.
Jotapian	248 n.e.	Uzurpator w Kapadocji.
Trajan Decjusz	249 – 251 n.e.	Zabił Filipa I i jego syna Filipa II aby zostać cesarzem. Zginął w bitwie pod Abrittus.
Gajusz Juliusz Pryskus	249 – 250 n.e.	Uzurpator w Filipopolu. Brat cesarza Filipa Araba.
Licynian	250 n.e.	Uzurpator w Rzymie.
Herenniusz Gallus	251 n.e.	Starszy syn cesarza Decjusza, brat Hostyliana. W 250 roku n.e. otrzymał wraz z bratem tytuł cezara, a niedługo potem, przed 9 czerwca tego roku, tytuł augusta. Zginął wraz z ojcem w bitwie z Gotami pod Abrittus w Mezji.
Hostylian Gallus	251 n.e.	Młodszy syn cesarza Decjusza, brat Herenniusza Decjusza. W 250 roku n.e. mianowany przez ojca, podobnie jak brat, cezarem. Herenniusz, jeszcze w tym samym roku został podniesiony do godności augusta, Hostylian, prawdopodobnie z powodu młodego wieku, pozostał cezarem. Zmarł w czasie epidemii na dżumę.
Trebonian Gallus	251 – 253 n.e.	Panował w latach 251-253 n.e. Otrzymał władzę podobnie, jak wielu jego poprzedników z rąk żołnierzy. Musiał mierzyć się z wieloma inwazjami na terytorium rzymskie i walką wewnętrzną w Imperium. Skończył jak wielu innych cesarzy tego okresu.
Woluzjan	251 – 253 n.e.	Syn Treboniana Gala, cesarz rzymski razem z ojcem.
Emilian	253 n.e.	Obwołany wczesnym latem roku 253 n.e. przez 4 podległe mu legiony cesarzem. W celu zalegalizowania władzy cesarz zaatakował w Italii prawowitych cesarzy Treboniana i Woluzjana. Senat przyznał mu wszystkie tytuły.
Mereades	253 – 260 n.e.	Uzurpator.
Uraniusz Antonin	249 – 254 n.e.	Uzurpator w Syrii.
Walerian I	253 – 260 n.e.	Walczył z Persami i dostał się do niewoli w bitwie pod Edessą. Był to jedyny cesarz żyjący w niewoli.
Galien	253 – 268 n.e.	Za jego panowania w imperium panował chaos. Miały miejsce liczne najazdy Persów, Franków, Alamanów, Gotów i innych ludów na tereny cesarstwa. Wiele armii obwołało w tym czasie cesarzami swoich wodzów.
Walerian II	253 – 257 n.e.	Współrządził Cesarstwem Rzymskim razem ze swoim ojcem – Galienem.
Celsus	253 – 268 n.e.	Uzurpator.
Ingenuus	258 – 260 n.e.	Uzurpator w Panonii.
Salonin	259 – 260 n.e.	W 258 roku n.e. został ogłoszony cesarzem rzymskim po śmierci swojego starszego brata Waleriana II, który zmarł około 2 lata wcześniej. Z rozkazu Postumusa został zamordowany.
Sponsjan	ok. 260 n.e.	Uzurpator. Dowodem na jego istnienie ma być odkryta na terytorium Rumunii złota moneta. Najnowsze wyniki badań potwierdzają autentyczność obiektu. Cesarz określany także Sponsjanusem (Sponsianusem) istniał naprawdę i dowodził armią rzymską w Dacji około roku 260 n.e. Dacja w tym czasie była mocno odizolowana od reszty Imperium, a Sponsjan w celu utrzymania władzy mógł uzurpować władzę i próbować przeciwdziałać najazdom. W wyniku ciągłych ataków barbarzyńców przez Dunaj w 271 roku n.e. cesarz Aurelian zrezygnował finalnie z ziem Dacji i oparł granicę o Dunaj.
Makrian	260 – 261 n.e.	Uzurpator na Wschodzie.
Kwietus	260 – 261 n.e.	Uzurpator na Wschodzie.
Regalian	260 n.e.	Uzurpator w Panonii.
Musjusz Emilian	261 – 262 n.e.	Uzurpator w Egipcie.

CESARSTWO GALIJSKIE

(FORMALNIE UZURPATORZY)

WŁADCA	CZAS PANOWANIA	KRÓTKI OPIS
Postumus	260 – 269 n.e.	Tytułował się „Odnowicielem Galii”. Jego władza ograniczała się do Galii, Germanii, Brytanii i Hiszpanii. Został zamordowany przez zbuntowanych żołnierzy.
Aureolus	268 – 269 n.e.	Uzurpator w Recji.
Lelian	268 n.e.	Uzurpator.
Mariusz	268 n.e.	Uzurpator.
Domicjan II	268 n.e.	Uzurpator. Znany jedynie z dwóch odnalezionych przypadkowo monet wybitych w jego imieniu. Do niedawna dyskutowano jego istnienie jako wątpliwe, kwestionując autentyczność jednej z monet. Domicjan II mógł mieć udział w usunięciu uzurpatora Wiktoryna i tym samym stał się rywalem Tetryka, z którym widocznie przegrał walkę o panowanie w Imperium Galliarum. Buntownicze obwołanie go przez wojska cesarzem mogło nastąpić w przymusowej sytuacji zagrożenia najazdami barbarzyńskimi w początkach rządów Aureliana.
Wiktoryn	268 – 270 n.e.	Uzurpator.
Tetrykus I	270 – 273 n.e.	Uzurpator.
Tetrykus II	270 – 273 n.e.	Uzurpator.

CESARZE ILIRYJSCY

WŁADCA	CZAS PANOWANIA	KRÓTKI OPIS
Klaudiusz II Gocki	268 – 270 n.e.	Był jednym z najlepszych wodzów cesarza Galienusa. Odniósł wiele zwycięstw nad Gotami. Największym z nich było zwycięstwo nad Gotami pod Naisos w Mezji. Po walkach z Gotami otrzymał przydomek Gocki. Zmarł w czasie epidemii dżumy.
Kwintyllus Gocki	270 n.e.	Obwołany przez wojsko cesarzem w 270 roku n.e. (decyzja zatwierdzona przez senat). Był bratem cesarza Klaudiusza II Gockiego.
Aurelian	270 – 275 n.e.	Jeden z wybitniejszych cesarzy drugiej połowy III wieku n.e. Twardą ręką zaczął wyprowadzać cesarstwo z kryzysu. W 271 roku n.e. na jego polecenie zaczęto wznosić wokół Rzymu wielkie mury obronne, mające strzec stolicę przed najazdami barbarzyńców. Zniszczył także państwo Zenobii i Wabalata z siedzibą w Palmirze, a ich ziemie na powrót włączył w granice cesarstwa. Zginął zamordowany podczas spisku wojskowych w czasie wyprawy na Persję.
Urbanus	270 – 271 n.e.	Uzurpator.
Septymiusz	271 n.e.	Uzurpator w Dalmacji.
Waballat	271 – 272 n.e.	Król Palmiry, uzurpator.
Antioch	272 n.e.	Uzurpator w Palmirze.
Tacyt	275 – 276 n.e.	Nie miał autorytetu wśród żołnierzy, przez co zginął zamordowany.
Florian	276 n.e.	Próbował przeciwstawić się swemu rywalowi, wodzowi legionów wschodnich – Markowi Aureliuszowi Probusowi. Rządził 88 dni, od lipca do września 276 roku n.e.
Probus	276 – 282 n.e.	Po zamordowaniu w 276 roku n.e. cesarza Floriana został ogłoszony przez armię nowym cesarzem. Za jego panowania nasiliły się ataki barbarzyńców na północne granice imperium. Był znakomitym dowódcą i w wyniku wielu bitew i najazdów odwetowych uspokoił północną granicę.
Bonosus	280 n.e.	Uzurpator w Kolonii.
Saturnin	280 n.e.	Uzurpator w Syrii.
Prokulus	280 – 281 n.e.	Uzurpator w Lugdunum.
Karus	282 – 283 n.e.	Ogłoszony cesarzem przez wojsko po buncie i zamordowaniu poprzedniego cesarza Probusa. Prowadził wojny z Sarmatami oraz Persami. Zginął podczas jednej z wypraw wojennych prawdopodobnie rażony piorunem.
Numerian	283 – 284 n.e.	Współrządził ze swoim bratem Karinusem. Młodszy syn Karusa.
Karinus	283 – 285 n.e.	Znienawidzony w Imperium głównie ze względu na jego uwielbienie dla okrucieństwa, zamiłowania do przepychu i orgii.
Julian z Panonii	284 – 285 n.e.	Uzurpator w kraju Wenetów, Istrii i Panonii.

DOMINAT

(TETRARCHIA / DYNASTIA KONSTANTYŃSKA)

WŁADCA	CZAS PANOWANIA	KRÓTKI OPIS
Dioklecjan	284 – 305 n.e.	Jego rządy rozpoczynają epokę późnego Cesarstwa Rzymskiego –dominatu. Dioklecjan przekształcił państwo rzymskie w monarchię absolutną, ustanawiając despotyczny system rządów zwany dominatem, pozbawiając senatu jednocześnie jakiegokolwiek wpływu na władzę. Cesarzowi nadano cechy boskości, wprowadzono wschodni ceremoniał dworski i państwowy kult władcy. Dla usprawnienia rządów wprowadzono system tzw. tetrarchii: było dwóch imperatorów z tytułem Augusta (na wschodzie Dioklecjan, na zachodzie Maksymian) i dwóch ich pomocników i następców z tytułem Cezara (na wschodzie Galeriusz, na zachodzie Konstancjusz Chlorus).
Maksymian	285 – 310 n.e.	Adoptowany przez cesarza Dioklecjana, współrządził od 285 roku n.e. Tytuł Augusta otrzymał 286 roku n.e. Objął władzę nad zachodnią częścią Cesarstwa.
Amandus	285 – 286 n.e.	Uzurpator.
Karauzjusz	287 – 293 n.e.	Uzurpator w Brytanii.
Allektus	293 – 296 n.e.	Uzurpator w Brytanii.
Domicjusz Domicjan	296 – 297 n.e.	Uzurpator w Egipcie.
Konstancjusz I Chlorus	305 – 306 n.e.	Do historii przeszedł jako ojciec cesarza Konstantyna I Wielkiego.
Galeriusz	305 – 311 n.e.	Tytuł cesarza otrzymał 1 marca 293 roku n.e. z rąk Dioklecjana, z którego córką Galerią Walerią był ożeniony.
Flawiusz Sewer	306 – 307 n.e.	Obwołany cesarzem 1 maja 305 roku n.e. współcesarzem (cezarem) za Konstancjusza Chlorusa. Po śmierci Chlorusa 25 lipca 306 roku n.e. razem z Galeriuszem brał udział w nieudanej próbie pozbawienia tronu cesarza Maksencjusza.
Maksencjusz	307 – 312 n.e.	Po śmierci Konstancjusza Chlorusa w 306 roku n.e., legiony w Brytanii cesarzem obwołały jego syna – Konstantyna Wielkiego. Natomiast plebs rzymski i pretorianie cesarzem obwołali Maksencjusza.
Lucjusz Domicjusz Aleksander	308 – 309/311 n.e.	Uzurpator w Afryce.
Konstantyn I Wielki	306 – 337 n.e.	Zasłynął głównie jako cesarz, który jako pierwszy się ochrzcił. W roku 313 podczas spotkania w Mediolanie wydał edykt mediolański dający swobodę wyznania chrześcijanom. Jego politykę charakteryzowała kontynuacja działalności Dioklecjana. Chrzest przyjął na kilka dni przed śmiercią z rąk ariańskiego biskupa. Zostawił po sobie 3 synów jako następców: Konstantyna II, Konstansa i Konstancjusza II. Każdy z nich miał wydzielone prowincje.
Licyniusz	308 – 324 n.e.	Cesarz rzymski urodzony w Mezji, bliski przyjaciel cesarza Galeriusza, uczestnik jego wyprawy na Persów w 297 n.e.
Maksymin Daja	309 – 313 n.e.	Tytuł cezara otrzymał w 305 n.e. (zarządzał Syrią i Egiptem). Po mianowaniu Licyniusza w 308 roku n.e. domagał się tytułu Augusta, który otrzymał. Po śmierci Galeriusza w 311 roku n.e. przejął dowództwo nad prowincjami w Azji.
Waleriusz Walens	316 – 317 n.e.	?
Licyniusz II	317 – 324 n.e.	Syn Licyniusza I, cesarz rzymski.
Martynian	324 n.e.	Po przegranej bitwie pod Adrianopolem 3 czerwca 324 roku n.e. mianowany został przez Licyniusza współcesarzem (Augustus) i wysłany do Lampsacus, aby opóźnić nadciągającą z Tracji armię Konstantyna I.
Kryspus	317 – 326 n.e.	Cezar. Stracony z rozkazu ojca Konstantyna I w 326 roku n.e.
Dalmacjusz	335 – 337 n.e.	Cezar. Został zamordowany w 337 roku n.e. podczas masakry potomków Konstancjusza Chlorusa, zrodzonych z jego drugiej żony Teodory.
Hannibalian	335 – 337 n.e.	Cezar. Wnuk Konstancjusza Chlorusa i jego drugiej żony – Flavii Maximiany Theodory. Jego rodzonym bratem był cezar Dalmacjusz.
Konstantyn II	337 – 340 n.e.	Najstarszy syn Konstantyna I Wielkiego. W roku 340 n.e. Konstantyn najechał Italię zarządzana przez Konstansa jednak poległ w boju w bitwie pod Akwileją.
Konstans I	337 – 350 n.e.	Posiadał duży talent dowódczy. W 338 roku n.e. przekroczył Dunaj i pokonał Sarmatów. Do roku 340 rządził wspólnie z bratem Konstantynem II, później stoczył z nim zwycięską wojnę. Zabity przez uzurpatora Magnencjusza w 350 roku n.e.
Konstancjusz II	337 – 361 n.e.	Toczył walki z uzurpatorem – Magnencjuszem. W 351 roku n.e.pod Mursją stoczyli bitwę, którą Konstancjusz wygrał, choć Magnencjuszowi udało się uciec. Kolejna kampania wojny domowej doprowadziła w 353 roku do klęski Magnencjusza i zmusiła go do samobójstwa.
Magnencjusz	350 – 353 n.e.	Uzurpator.
Decencjusz	351 – 353 n.e.	Uzurpator, brat Magnencjusza.
Wetranion	350 n.e.	Uzurpator na Bałkanach.
Nepocjan	350 n.e.	Uzurpator w Rzymie.
Konstancjusz Gallus	351 – 354 n.e.	Cezar.
Julian Apostata	361 – 363 n.e.	Potocznie nazywany Julianem. Dążył do przywrócenia panującego stanowiska religii pogańskiej, pragnąc wprowadzić dawną religię Rzymian z pewnymi reformami. Stosował szykany wobec chrześcijan: nakazał im zwrócić świątynie, zabronił im nauczania w szkołach. W 363 roku n.e. zginął podczas walk z Persami.
Jowian	363 – 364 n.e.	Panował w latach 363-364 n.e. Otrzymał władzę po śmierci cesarza Juliana Apostaty, kiedy to zebrała się rada wojskowa. Ich pierwszym wyborem był Salutius Secundus, prefekt pretorianów, jednak ten odrzucił proponowany urząd. Kolejnym wyborem rady był właśnie Jowian. Zawarł niekorzystny pokój z Persami, uznał niezależność Armenii. Ponadto uchylił antychrześcijańskie zarządzenia Apostaty.

DYNASTIA WALENTYNIAŃSKA

WŁADCA	CZAS PANOWANIA	KRÓTKI OPIS
Walentynian I	364 – 375 n.e.	Walentynian I był cesarzem rzymskimi w latach 364-375 n.e. Władał zachodnią i wschodnią częścią imperium; z czasem rządy we wschodniej części przekazał swojemu bratu – Walensowi. Po kilku latach mianował współcesarzem Gracjana. Zmarł z powodu zdenerwowania.
Walens	364 – 378 n.e.	Ingerował w wewnętrzne spory Kościołów na rzecz arianizmu, którego był wyznawcą. Prowadził wojnę z Gotami (367 – 368 n.e.), następnie (370 – 378 n.e.). Walczył z królem perskim Szapurem II. Ginie w bitwie pod Adrianopolem 9 sierpnia 378 roku n.e.
Prokopiusz	365 – 366 n.e.	Uzurpator w Konstantynopolu, Tracji i Bitynii.
Gracjan	367 – 383 n.e.	Był władcą chrześcijańskim; zwalczał pogaństwo. Odmówił przyjęcia tytułu Pontifex Maximus. Gracjan po śmierci Walensa wyznacza na jego następcę Teodozjusza, który potem ma zostać nazwany „Wielkim”. Został zamordowany przez własne oddziały.
Walentynian II	375 – 392 n.e.	Walentynian zamieszkał w Mediolanie jako cesarz rzymski i pierwszy cesarz bizantyjski – Walentynian Wielki. Zamordowany w Galii.

DYNASTIA TEODOZJAŃSKA

WŁADCA	CZAS PANOWANIA	KRÓTKI OPIS
Teodozjusz I Wielki	379 – 395 n.e.	W 392 roku n.e. zakazał wyznawania innych religii niż chrześcijaństwo, podnosząc je do rangi religii państwowej. W 393 roku n.e. zakazał organizacji starożytnych igrzysk olimpijskich, uznając je za relikt pogaństwa. Podzielił cesarstwo na dwie części: wschodnią i zachodnią. Podział ten okazał się trwały.
Magnus Maksymus	383 – 388 n.e.	Uzurpator w Brytanii i Galii.
Flawiusz Wiktor	387 – 388 n.e.	Uzurpator w Brytanii i Galii.
Eugeniusz	392 – 394 n.e.	Uzurpator na Zachodzie.

CESARSTWO ZACHODNIORZYMSKIE

WŁADCA	CZAS PANOWANIA	KRÓTKI OPIS
Honoriusz	395 – 423 n.e	Teodozjusz podzielił władzę w cesarstwie między swoich dwóch synów. Honoriusz otrzymał część zachodnią Imperium, a Arkadiusza wschodnią. W 410 roku n.e. Rzym został najechany przez barbarzyńców pod wodzą Alaryka. Ponadto prowadził wojny z licznymi uzurpatorami do tytułu cesarza.
Marek	406 – 407 n.e	Uzurpator w Brytanii.
Konstantyn III	407 – 411 n.e	Uzurpator w Brytanii, Galii i Hiszpanii.
Konstans II	408 – 411 n.e	Uzurpator w Brytanii, Galii i Hiszpanii; cezar (?).
Maksymus	409 – 411 n.e	Uzurpator w Hiszpanii.
Pryskus Attalus	409 – 415 n.e	Uzurpator.
Jowin	411 – 413 n.e	Uzurpator w Galii.
Sebastianus	412 – 413 n.e	Uzurpator w Galii.
Konstancjusz III	421 n.e	W zamian za pokonanie uzurpatorów Honoriusz uczynił z niego współcesarza.
Jan	423 – 425 n.e	Uzurpator kontrolujący całe terytorium Cesarstwa Zachodniego.
Walentynian III	425 – 455 n.e	Władzę objął w wieku 6 lat. Jednak praktycznie przez cały okres swoich rządów nie miał żadnej realnej mocy decyzyjnej. Próba usamodzielnienia się ostatecznie doprowadziła do jego śmierci.
Petroniusz Maksymus	455 n.e	Za rządów cesarza Honoriusza był zarządcą skarbca państwowego. Rządził tylko dwa miesiące. Zginął rozszarpany przez tłum.
Awitus	455 – 456 n.e	Obalony po przegranej bitwie pod Placencją.
Majorian	457 – 461 n.e	Cesarz zachodniorzymski w latach 457-461 n.e. Uważany jest za ostatniego niemarionetkowego władcę zachodniej części Cesarstwa. Zdołał przywrócić władzę nad większością Iberii i Galii. Jeden z niewielu cesarzy zachodniorzymskich, którzy podjęli energiczne, i zdecydowane działania mogące ocalić Rzym przed upadkiem.
Libiusz Sewer	461 – 465 n.e	Swoje rządy opierał tylko i wyłącznie na Rycymerze, wodzu germańskim. Był od niego całkowicie zależny.
Antemiusz	467 – 472 n.e	Wraz z Cesarstwem Wschodnim zorganizował wielką wyprawę przeciwko Wandalom zamieszkującym północne tereny, która się jednak zakończyła niepowodzeniem.
Olibriusz	472 n.e.	Za jego panowania Rzym został zdobyty po raz trzeci przez Germanów.
Gliceriusz	473 – 474 n.e.	Pozbawiony władzy przez Leona – cesarza Wschodu, który insygnia cesarskie przekazał Juliuszowi Nepoście.
Juliusz Nepos	474 – 475 n.e.	Uczyniony cesarzem Zachodu przez władcę Imperium Wschodniego – Leona.
Romulus Augustulus	475 – 476 n.e.	Ostatni panujący cesarz Cesarstwa Zachodniego. Pozbawiony władzy przez Odoakra, wodza germańskiego. Odesłanie insygniów cesarskich do Konstantynopola uważa się za koniec Cesarstwa Zachodniego i starożytności.

ŹRÓDŁA WYKORZYSTANE:

Krawczuk Aleksander, Poczet cesarzy rzymskich, Warszawa 2004

Krawczuk Aleksander, Poczet cesarzowych Rzymu, Warszawa 2001