ODOAKER. KRÓL ITALII

W 493 roku w Rawennie pierwszy barbarzyński król Italii (Regnum Italiae) –Odoaker, padł pod mieczem króla Ostrogotów Teodoryka Wielkiego. Śmierć Odoakra była wynikiem kilkuletniej wojny z władcą Ostrogotów, który działał z nadania cesarza Wschodniorzymskiego, Zenona Izauryjczyka.

W historiografii przyjmuje się, że to on zakończył istnienie Cesarstwa Rzymskiego na zachodzie detronizując ostatniego cesarza Rzymu, Romulusa Augusta (Augustulusa), w 476 roku.

Czy na pewno?

Otóż jest to pewne uproszczenie, wynikające prawdopodobnie z ludzkiej potrzeby periodyzacji ciągłych procesów, które mogą trwać całe pokolenia. Nie inaczej było w przypadku końca Imperium Zachodniorzymskiego.

Faktem jest, że już pisarze wczesnośredniowieczni uznawali detronizację Romulusa Augustulusa za koniec Cesarstwa Augusta. Wyraz temu daje Jordanes w Getica:

Z tym Augustulusem, w pięćset dwudziestym drugim roku panowania po kolei wszystkich jego poprzedników, upadło również zachodnie cesarstwo szczepu rzymskiego, które w siedemset dziewiątym roku po założeniu Rzymu wziął w posiadanie pierwszy z augustów, Oktawian August. Italia i Rzym przechodzą w posiadanie królów gockich.

Po detronizacji Romulusa Augustulusa w 476 roku władzę nad Rzymem oraz nad całą Italią jako namiestnik (patrycjusz) z nadania cesarza wchodniorzymskiego, urzędującego w Konstantynopolu, przejął Odoaker.

W jego oczach, jak i jemu współczesnych, nie zakończył on istnienia Cesarstwa Rzymskiego. Imperium Romanum wciąż istniało we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego ze stolicą w Mieście Konstantyna. Władza Odoakra nad Italią była tylko przedłużeniem władzy cesarskiej.

Świadczyć ma o tym fakt, że Odoaker odesłał do Konstantynopola regalia cesarskie imperatorów zachodu. Mimo, iż określany jest jako król, tak naprawdę utrzymywał ten tytuł (rex) tylko wobec swoich nie-rzymskich poddanych.

Jak podaje Józef Gierowski w Historii Włoch:

Odoaker (…) używał tego tytułu tylko w odniesieniu do “barbarzyńców”.

Dalej pisze:

Cesarstwo pozostawało dla niego [Odoakra] żywą instytucją: podporządkował się Konstantynopolowi i pomagał w przywróceniu jedności. Władzę nad Rzymem sprawował w imieniu cesarza wschodniego Zenona jako wikariusz z tytułem patrycjusza (…).

Panowanie Odoakra trwało około 14 lat. Nowy władca Italii pozostawił stary rzymskich system administracyjny i prawny wobec obywateli rzymskich, wobec Germanów stosowano prawa germańskie. Jedynie podzielił 1/3 ziemi Italii wśród swoich żołnierzy jako zapłatę za wierną służbę. W sprawach religijnych starał się nie ingerować. Odoaker i jego ludzie byli arianami, przy czym znakomita większość mieszkańców Italii była wyznania łacińskiego.

W polityce zagranicznej Odoaker starał się skonsolidować swoją władzę nad Italią oraz terytoriami okolicznymi. Zdobył Sycylię z rąk Wandalów oraz próbował rozszerzyć swoje władztwo na zajętą przez Rugiów Dalmację całkowicie dziesiątkując ten lud.

Upadek

Śmiałe, ekspansywne poczynania Odoakra zaniepokoiły cesarza wschodniorzymkiego, Zenona. Imperator miał asa w rękawie. W tym czasie na jego dworze bawił król ostrogocki Teodoryk. Władca Ostrogotów gościł na dworze w Konstantynopolu, gdy w tym czasie poważny kryzys ekonomicznych dotykał Gotów mieszkających w Illyrii. Słali skargi do Teodoryka, który zwrócił się z tą sprawą do cesarza.

Jak podaje przytaczany już Jordanes, Teodoryk miał namawiać cesarza do interwencji w Italii:

Kiedy mu [Teodorykowi], jak zazwyczaj, po przyjacielsku udzielono głosu, wyłuszcza sprawę: “Dlaczego zachodnia połać cesarstwa, którą rządził długi poczet przodków i poprzedników waszych, i sam przesławny gród Roma, głowa i pani świata, ugina się teraz pod tyrańskim jarzmem króla Torkiligów i Lugów [Odoakra]”.

Teodorykowi zależało na interwencji w Italii, gdyż widział w niej szansę na bogactwa i ziemię dla swojego ludu, cesarz zaś mógł mieć na tronie Italii kogoś zaufanego i bardziej zdatnego do kontroli.

Inwazja zaczęła się w 489 roku n. e. Armia Gotów odniosła dwa duże zwycięstwa nad rzeką Isonzo i nad Weroną zmuszając wojska Odoakra do odwrotu. Wojna trwała trzy lata ze zmiennym przebiegiem. Odoaker stosował taktykę koczowania w obwarowanych miastach italskich, wykorzystując taktykę walki podjazdowej odnosił skuteczne zwycięstwa w walce z najazdem Ostrgotów.

Teodoryk z kolei, wzmocniony posiłkami Wizygotów, starał się doprowadzić do walnej bitwy, w której rozgromiłby armię władcy Italii. Impas przełamały wojska gockie, gdzie w bitwie pod Addą rozgromiły siły Odoakra, który zmuszony był zabarykadować się w Rawennie.

Goci oblegali miasto dwa lata, aż w 493 roku biskup miasta Jan wymógł na obydwu wodzach rozejm, na mocy którego mieli oni rządzić Italią wspólnie. 5 marca wojska Teodoryka wkroczyły do Rawenny. Jednakże Teodoryk nie godził się na współrządy z uzurpatorem. Dziesięć dni po zawarciu pokoju, 15 marca 493 roku, władca Ostrogotów wyprawił ucztę, na którą zaproszony był Odoaker wraz z rodziną. Nie spodziewający się niczego władca, przystał na propozycję wspólnego posiłku. Tam Teodoryk dokonał krwawego mordu na Odoakrze i jego rodzinie.

Tak zginął pierwszy barbarzyński król Italii.

Bibliografia:

1. Gierowski J.A., Historia Włoch, Wrocław 1985.
2. Zwolski E., Jordanes, O pochodzeniu i dziejach Gotów, [w:] „Kasjodor i Jordanes. Historia gocka, czyli Scytyjska Europa”, Lublin 1984.