CENZOR RZYMSKI

Cenzor (Censor) był urzędnikiem w Republice Rzymskiej. Nazwa tego urzędu wzięła się od słowa „oceniam” (censeo). Cenzor był jednym z ważniejszych urzędników w państwie, który odpowiedzialny był za sporządzanie censusu, dbanie o moralność obywateli i nadzorowanie finansów państwa.

Pierwszy spis ludności przeprowadzono za panowania Serwiusza Tuliusza – szóstego króla Rzymu. Po obaleniu monarchii funkcję tę przepisano na konsulów.

W 443 roku p.n.e. nie wybrano żadnych konsulów, a w ich miejsce powołano trybunów z władzą konsularną. Był to ruch plebejuszy, którzy chcieli zyskać większe wpływy w magistraturze. Aby uniemożliwić plebejuszom sporządzanie spisu ludności, patrycjusze odebrali to prawo konsulom i trybunom, a następnie powołali nowy urząd – cenzora – zastrzeżony tylko dla patrycjuszy. Wybieranych było zawsze dwóch cenzorów (zgodnie z liczbą konsulów) na 5-letnią kadencję. Decyzja o doborze urzędników zapadała na zgromadzeniach komicjów centurialnych (comitia centuriata). Stanowisko to było jednorazowe, a reelekcja była zabroniona. Mimo tak długiego czasu urzędowania wypełnienie wszystkich zadań zajmowało im co najwyżej 18 miesięcy. Ich siedzibą była Villa Publica na Polu Marsowym, która powstała na zlecenie pary cenzorów Gaiusa Furiusa Pacilusa i Marcusa Geganiusa Macerinusa. W przypadku śmierci któregoś z cenzorów, jego rolę przejmował kolega. Taka sytuacja miała miejsce tylko raz w historii – w 393 roku p.n.e. jeden z cenzorów zmarł. Drugi jednak urzędnik nie przejął jego funkcji, a zrezygnował. Natychmiast wybrano nowych dwóch magistratów.

Zwycięstwo plebejuszy nad patrycjuszami pozwoliło im zyskać prawo ubiegania się o stanowisko cenzora w 351 roku p.n.e. Pierwszym cenzorem pochodzącym z plebsu był Gaius Marcius Rutilus. Wówczas to, roku 339 p.n.e., na wniosek Kwintusa Polibiusza Filona uchwalono lex Publilia Philonis de censore credendo, gdzie postanowiono, że przynajmniej jeden z cenzorów powinien być plebejuszem. Pomimo objęcia urzędu żaden plebejski cenzor nie przeprowadzał lustrum – czyli nie składał ofiary przebłagalnej dla bogów (często w formie ofiary ze zwierząt tzw. suovetaurilia) na Polach Marsowych – do 280 roku p.n.e. W 131 roku p.n.e., po raz pierwszy, urząd cenzora piastował dwóch plebejuszy.

Dostrzegając duże znaczenie tego urzędu zadecydowano o utrudnieniu piastowania stanowiska. W tym celu uzgodniono, że cenzorem może zostać osoba, która przeszła cały cursus honorum (ścieżka zaszczytów) i była konsulem. Cenzorzy należeli do tzw. magistur kurulnych (magistratus curules), co oznacza, że podczas wykonywania swych funkcji mieli prawo używać krzesła kurialnego (sella curulis) w teatrach i innych miejscach publicznych.

Cenzorzy jako jedyni z urzędników magistratury nie posiadali imperium, co nie pozwalało im posiadać eskorty liktorów niosących pęk rózek (fasces). Z kolei jako jedyni chowani byli w purpurowej todze (toga praetexta), co było oznaką władzy królewskiej.

FUNKCJE

W początkowym okresie istnienia urzędu cenzora, zadania ograniczały się do sporządzania cenzusu. Stopniowo jednak rola ich rosła.

Obowiązki cenzorów można podzielić na trzy grupy:

1. Najstarszym i najważniejszym obowiązkiem cenzorów było sporządzenie spisu obywateli rzymskich i ich majątku (agere censum) i przypisanie ich do właściwego tribus i centurii. Listę sporządzano na podstawie oświadczeń składanych przez uprawnionych obywateli.
   
2. Do innych obowiązków należało ustalanie listy 18 centurii jazdy oraz senatorów (lectio senatus) na następną kadencję. Zatwierdzali Princeps Senatus, którym musiał być był cenzor. Ponadto ustalali oni listę ekwitów (Ordo Equester). Był to pierwszy zakres obowiązków cenzorów.
3. Drugim zakresem obowiązków cenzorów była cura morum, czyli czuwanie nad moralnością obywateli. W razie złego zachowywania się danego obywatela przy jego nazwisku zawierano notę cenzorską (nota censoria), która przenosiła obywatela z tribus wiejskiej do jednej z czterech tribus miejskich. Pozwalało to umniejszyć godność obywatela, który przechodził w region przeznaczony między innymi dla wyzwoleńców. Inną karą było na przykład usunięcie obywatela z centurii jeźdźców (equum adimere) i skreślenie z listy senatorów (senatu movere). Cenzorzy mogli go nawet pozbawić praw politycznych, wówczas cenzorzy nazywani byli aerari. Wyrok był prawomocny i nie było żadnej szansy na odwołanie się. Nieskuteczne było nawet weto trybuna ludowego. W tym zakresie jedyną niedogodnością dla cenzorów było to, że decyzja o karze musiała się spotkać ze zgodą towarzysza. Jak widać więc w rękach cenzorów znajdowała się duża władza.
4. Trzecią funkcją było kontrolowanie wydatkówpaństwa na cele publiczne, określanie kosztów prowadzenia wojen i rozbudowy armii.

PRZEPROWADZANIE CENZUSU

Informacje o tym, jak wyglądał proces spisywania ludności czerpiemy z fragmentu Tabulae Censoriae, zachowanego dzięki Warronowi. Cenzus był przeprowadzany po auspicjach. Mieszkańcy byli zwoływani na Polu Marsowym przez obwoływacza miejskiego. Obywatele każdej z tribus (dzielnica zamieszkania) byli zwoływani osobno, zgodnie z wcześniej przygotowaną listą trybunów ludowych. Każdy paterfamilias musiał osobiście stawić się przez cenzorami, którzy zasiadali na krzesłach kurulnych.

Cenzus przeprowadzany był według uznania cenzorów – tzw. ad arbitrium censoris. Naturalnie jednak musieli oni przestrzegać pewnych reguł, nazywanych leges censui censendo. Według tych praw każdy obywatel musiał, pod przysięgą, przedstawić swoje pochodzenie, familię, majątek. Jako pierwsze podawał swoje pełne imię (praenomen, nomen oraz cognomen) oraz ojca; jeśli był wyzwoleńcem (libertus) podawał imię swojego patrona (patronus) oraz wiek. Poza imieniem podawano także wiek. Następnie obywatel określał czy jest żonaty i ile ma dzieci. W tym przypadku także podawał imiona i wiek.

Samotne kobiety i sieroty były reprezentowane przez swoich opiekunów. Ich imiona spisywano na odrębnych listach i nie były uwzględniane w całym cenzusie.

Po „zidentyfikowaniu” obywatela, następnie określano majątek. W początkach przeprowadzania spisów praktykowano jedynie ogólne zlustrowanie majątku obywatela; z czasem jednak wymagano, aby każdy Rzymianin szczegółowo przedstawił swój dorobek. Szczególnie zwracano uwagę na liczbę niewolników oraz bydło.

Cenzorzy posiadali prawo do odebrania przedmiotów lub majątku, jeśli obywatel go nie uwzględnił np. biżuterii, ubrania, wozów.

Osoba, która celowo uniknęła cenzusu podlegała surowym karom. Król Serwiusz Tuliusz za tego typu zachowanie skazywał winnego na więzienie i śmierć. W czasach republiki Rzymianin mógł zostać sprzedany w niewolę; pod koniec republiki istniała możliwość reprezentowania obywatela.

Nie jest do końca jasnym, jak wyglądała sprawa z przeprowadzaniem cenzusu względem legionistów. Na czas wojny, zgodnie z Liwiuszem, cenzorzy wysyłali specjalnych przedstawicieli, którzy w ich imieniu robili spis w prowincjach.

Cenzorzy po stworzeniu pełnej listy imion i majątków obywateli, dzielili je na listy tribus, klas i centurii. Zgodnie z prawem Serwiusza Tuliusza (Comitia Centuriata), pozycja każdego obywatela określana była na podstawie jego majątku.

W czasach cesarstwa władca na potrzeby cenzusu wysyłał swoich przedstawicieli (censitores) do prowincji (provinciae). Towarzyszyli im tzw. censuales, którzy tworzyli listy. Po upadku republiki, wszelki aspekt ceremonialny robienia spisu ludności i majątku zaginął.

OBROŃCA MORALNOŚCI

Tak jak zostało wcześniej wspomniane cenzorzy mieli za zadanie także stać na straży moralności. Istniał szereg zachowań, które postrzegano za niezgodne z przyjętym zwyczajem:

1. Życie w celibacie, kiedy obywatel powinien był być żonaty i starać się o dziecko. Stopniowo przyjęło się nakładać karę finansową (aes uxorium)
2. Niewłaściwe zachowanie wobec własnej żony i dzieci; surowość lub zbyt liberalne podejście do dzieci; nieposłuszeństwo wobec swoich rodziców
3. Nieodpowiedni i ekstrawagancki tryb życia. Rejestrowano dużo przypadków takiego zachowania. W celu ukrócenia takiego zachowania wprowadzono leges sumptuariae.
4. Niedbałość w kultywowaniu swojej ziemi
5. Okrucieństwo wobec niewolników lub klientów
6. Handel i praca skierowana na oszustwo
7. Nielegalne przywłaszczenie sobie sierot
8. Niewłaściwe zachowanie względem urzędników
9. Krzywoprzysięstwo
10. Zaniedbanie, nieposłuszeństwo i tchórzostwo żołnierzy
11. Nie dbanie o Equus Publicus (koń należący do ekwity na koszt publiczny)

Nie przestrzeganie wymaganych zachowań groziło otrzymaniem nota censoria i degradacją. Można było jednak dowodzić swojej niewinności i prosić o wstawiennictwo jednego z cenzorów. Kara w dużej mierze zależała od pozycji obywatela. Przyjęło się ją dzielić na cztery klasy:

1. Motio lub ejectio e senatu (usunięcie z Senatu), lub usunięcie z listy senatorów. Możliwym było także bycie usuniętym z tribus i degradacja do pozycji aerarian.
2. Ademptio equi lub pozbawienie finansowanego z publicznych pieniędzy konia. Możliwym było także bycie usuniętym z tribus i degradacja do pozycji aerarian.
3. Motio e tribu lub wykluczenie z tribus. Niekiedy następowała tutaj po prostu degradacja do niższego tribus.
4. Referre in aerarios lub facere aliquem aerarium

KONTROLOWANIE FINANSÓW

Cenzorzy mieli także za zadanie nadzorowanie finansów państwa. Kontrolowali płatność podatku od majątku (tzw. tributum), który zależny był od ilości zapisanego dorobku w cenzusie. Cenzorzy nadzorowali vectigalia, czyli dziesięcinę płaconą na rzecz państwa za różnego rodzaju usługi.

Urzędnicy zwracali uwagę na stan budowli publicznych oraz określali, jakie fundusze należy przeznaczyć na renowację. Nadzorowali także budowę nowych konstrukcji i oceniali czy pieniądze zostały wykorzystane zgodnie z projektem i założeniami – określano tę funkcję opus probare lub in acceptum referre.

UPADEK CENZORÓW

Cenzorzy wraz z kryzysem republiki w I wieku p.n.e. tracili na znaczeniu. Zgodnie z jednym z przekazów już dyktator Lucjusz Korneliusz Sulla przestał powoływać nowych urzędników. Ambitni politycy, dla których ten urząd był niewygodny, doprowadzili do zniesienia praktycznie wszystkich uprawnień cenzorów. Na pewien czas urząd przywrócono za konsulatu Pompejusza i Krassusa. Po zakończeniu wojen domowych, „pierwszy obywatel” Rzymu Oktawian August w 22 roku p.n.e. powołał na cenzorów  Luciusa Munatiusa Plancusa i Aemiliusa Lepidusa Paullusa. Był to ostatni raz w historii, kiedy powołano tych urzędników.

W przyszłości, cesarze zlikwidowali tą magistraturę na rzecz Praefectura Morum (Prefekta Moralności).

Znaczenie urzędu starał się odrestaurować cesarz Klaudiusz, który na czas cenzusu na swojego pomocnika powołał Witeliusza. Za rządów Wespazjana, pomocnikiem cesarza był jego syn Tytus. Ostatecznie jednak urząd ten stracił na znaczeniu i utrzymał formę tylko honorową. Domicjan przyjął tytuł Censor Perpetuus (Cenzor Wieczny), który jednak został pominięty przez następców.

LISTA CENZORÓW RZYMSKICH

1. 443 p.n.e. – Lucius Papirius Mugillanus i Lucius Sempronius Atratinus
2. 435 p.n.e. – Gaius Furius Pacilus Fusus i Marcus Geganius Macerinus
3. 430 p.n.e. – Lucius Papirius i Publius Pinarius
4. 418 p.n.e. – Lucius Papirius Mugillanus i ?
5. 403 p.n.e. – Marcus Furius Camillus i Marcus Postumius Albinus Regillensis
6. 393 p.n.e. – Lucius Papirius Cursor, Gaius Iulius Iullus i Marcus Cornelius Maluginensis
7. 389 p.n.e. – Marcus Furius Fussus i Lucius Papirius Mugillanus
8. 380 p.n.e. – Spurius Postumius Albinus Regillensis i Gaius Sulpicius Camerinus
9. 378 p.n.e. – Spurius Servilius Priscus i Quintus Cloelius Siculus
10. 366 p.n.e. – Gaius Sulpicius Peticus i Postumius Regillensis Albinus
11. 363 p.n.e. – Marcus Fabius Ambustus i Lucius Furius Medullinus
12. 351 p.n.e. – Gnaeus Manlius Capitolinus Imperiosus i Gaius Marcius Rutilus
13. 340 p.n.e. – Lucius Cornelius Scipio i Publius Cornelius Scipio
14. 332 p.n.e. – Spurius Postumius Albinus Caudinus i Quintus Publilius Philo
15. 319 p.n.e. – Gaius Sulpicius Longus i ?
16. 318 p.n.e. – Lucius Papirius Crassus i Gaius Maenius
17. 312 p.n.e. – Appius Claudius Caecus i Gaius Plautius Venox
18. 307 p.n.e. – Marcus Valerius Maximus Corvinus i Gaius Iunius Bubulcus Brutus
19. 304 p.n.e. – Quintus Fabius Maximus Rullianus i Publius Decius Mus
20. 300 p.n.e. – Publius Sulpicius Saverrio i Publius Sempronius Sophus
21. 293 p.n.e. – Publius Cornelius Arvina i Gaius Marcius Rutilus
22. 280 p.n.e. – Lucius Cornelius Scipio Barbatus i Gnaeus Domitius Calvinus Maximus
23. 275 p.n.e. – Quintus Aemlius Papus i Gaius Fabricius Luscinus
24. 272 p.n.e. – Lucius Papirius Praerextatus i Manlius Curius Dentatus
25. 269 p.n.e. – Lucius Aemilius Barbula i Quintus Marcius Philippus
26. 265 p.n.e. – Gnaeus Cornelius Blasio i Gaius Marcius Rutilus Censorinus
27. 258 p.n.e. – Lucius Cornelius Scipio i Gaius Duilius
28. 253 p.n.e. – Lucius Postumius i Decimus Iunius Pera
29. 252 p.n.e. – Manlius Valerius Maximus Messalla i Publius Sempronius Sophus
30. 247 p.n.e. – Aulus Manlius Torquatus i Aulus Atilius Calatinus
31. 241 p.n.e. – Marcus Fabius Buteo i Gaius Aurelius Cotta
32. 236 p.n.e. – Lucius Cornelius Lentulus Caudinus i Quintus Lutatius Cerco
33. 234 p.n.e. – Aulus Postumius Albinus i Quintus Atilius Bulbus
34. 231 p.n.e. – Titus Manlius Torquatus i Quintus Fulvius Flaccus
35. 230 p.n.e. – Quintus Fabius Maximus Verrucosus i Marcus Sempronius Tuditanus
36. 225 p.n.e. – Gaius Claudius Centho i Marcus Junius Pera
37. 220 p.n.e. – Lucius Aemilius Papus i Gaius Flaminius
38. 214 p.n.e. – Publius Furius Philus i Marcus Atilius Regilus
39. 210 p.n.e. – Publius Licinius Crassus Dives i Lucius Veturius Philus
40. 209 p.n.e. – Marcus Cornelius Cethegus i Publius Sempronius Tuditanus
41. 204 p.n.e. – Gaius Claudius Nero i Marcus Livius Salinator
42. 199 p.n.e. – Publius Cornelius Scipio Africanus i Publius Aelius Paetus
43. 194 p.n.e. – Gaius Cornelius Cethegus i Sextus Aelius Paetus Catus
44. 189 p.n.e. – Titus Quinctius Flaminius i Marek Klaudiusz Marcellus
45. 184 p.n.e. – Lucius Valerius Flaccus i Marcus Porcius Cato
46. 179 p.n.e. – Marcus Aemilius Lepidus i Marcus Fulvius Nobilior
47. 174 p.n.e. – Aulus Postumius Albinus i Quintus Fulvius Flaccus
48. 169 p.n.e. – Gaius Claudius Pulcher i Tiberius Sempronius Gracchus
49. 164 p.n.e. – Lucius Aemilius Paullus Macedonicus i Quintus Marcius Philippus
50. 159 p.n.e. – Publius Cornelius Scipio Nasica Corculum i Marcus Popillius Laenas
51. 154 p.n.e. – Marcus Valerius Messalla i Gaius Cassius Longinus
52. 147 p.n.e. – Lucius Cornelius Lentulus Lupus i Lucius Marcius Censorinus
53. 142 p.n.e. – Publius Cornelius Scipio Aemilianus i Lucius Mummius Achaicus
54. 136 p.n.e. – Appius Claudius Pulcher i Quintus Fulvius Nobilior
55. 131 p.n.e. – Quintus Caecilius Metellus Macedonicus i Quintus Pompeius
56. 125 p.n.e. – Gnaeus Servilius Caepio i Lucius Cassius Longinus Ravilla
57. 120 p.n.e. – Quintus Caecilius Metellus Balearicus i Lucius Calpurnius Piso Frugi
58. 115 p.n.e. – Lucius Caecilius Metellus Diadematus i Gnejusz Domicjusz Ahenobarbus
59. 109 p.n.e. – Marcus Aemilius Scaurus i Marcus Livius Drusus
60. 108 p.n.e. – Quintus Fabius Maximus Eburnus i Gaius Licinius Getha
61. 102 p.n.e. – Gaius Caecilius Metellus Caprarius i Quintus Caecilius Metellus Numidicus
62. 97 p.n.e. – Lucius Valerius Flaccus i Marcus Antonius Orator
63. 92 p.n.e. – Gnaeus Domitius Ahenobarbus i Lucius Licinius Crassus
64. 89 p.n.e. – Lucius Julius Caesar i Publius Licinius Crassus
65. 86 p.n.e. – Lucius Marcius Philippus i Marcus Perperna
66. 70 p.n.e. – Gnaeus Cornelius Lentulus Clodianus i Lucius Gellius Poplicola
67. 65 p.n.e. – Marcus Licinius Crassus i Quintus Lutatius Catulus
68. 64 p.n.e. – Lucius Aurelius Cotta i Manlius Torquatus
69. 55 p.n.e. – Publius Servilius Vatia Isauricus i Marcus Valerius Messala Niger
70. 50 p.n.e. – Appius Claudius Pulcher i Lucius Calpurnius Piso
71. 42 p.n.e. – Publius Sulpicius Rufus i Gaius Antonius Hybrida
72. 28 p.n.e. – Caesar Augustus i Marcus Vipsanius Agrippa
73. 22 p.n.e. – Aemilius Lepidus Paullus i Lucius Munatius Plancus
74. 8 p.n.e. – Caesar Augustus (jedyny cenzor)
75. 14 n.e. – Caesar Augustus i Tiberius Iulius Caesar
76. 47-48 n.e. – Tiberius Claudius Caesar Augustus i Lucius Vitellius
77. 72-73 n.e. – Imperator Caesar Vespasianus Augustus i Titus Caesar Vespasianus
78. 85-96 n.e. – Imperator Caesar Domitianus Augustus
79. 251 n.e. – Publius Licinius Valerianus
80. 333-337 n.e. – Flavius Dalmatius

ŹRÓDŁA WYKORZYSTANE

1.  Brunt, P. A., Italian Manpower 225 BC – AD 14, Oxford 1971
2.  Suolahti, J., The Roman Censors: A Study on Social Structure, Helsinki 1963
3.  Wiseman, T. P., The Census in the first century B.C., "Journal of Roman Studies", 1969